Mughal Farmane Khand 1 – मुघल फर्माने खंड १

मुघल फर्माने: खंड १ (इ.स. १५४० ते इ.स. १७०६) – (मूळ फारसी कागदपत्रांचा मराठी अनुवाद श्री. गुरुप्रसाद कानिटकर यांनी केलेला आहे)
इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधणाऱ्या अभ्यासकांसाठी आणि जिज्ञासूंसाठी ‘मुघल फर्माने’ हा ग्रंथ म्हणजे प्राथमिक ऐतिहासिक साधनांचा एक अमूल्य खजिना आहे. उत्तर प्रदेश राज्य पुराभिलेखागारात जतन केलेल्या अस्सल फारसी फर्मानांचा आणि निशाणांचा हा मराठी अनुवाद, मध्ययुगीन भारताच्या प्रशासकीय आणि सामाजिक इतिहासावर नवा प्रकाश टाकतो.
या संग्रहात मुघल बादशहांच्या फर्मानांसोबतच, मुघलांना आव्हान देणाऱ्या शेरशाह सुरीची एक अत्यंत दुर्मिळ सनदही समाविष्ट आहे. विशेष म्हणजे, यात बादशाह अकबराविरुद्ध बंड पुकारलेले असताना सुलतान सलीम (जहांगीर) याने १६०२ मध्ये काढलेले ऐतिहासिक फर्मान वाचायला मिळते, जे त्या काळातील राजकीय संघर्षाची साक्ष देते.
या ग्रंथात समाविष्ट असलेली महत्त्वाची कागदपत्रे:
• शेरशाह सुरी: १ दुर्मिळ सनद.
• बादशाह अकबर: ६ फर्माने.
• बादशाह जहांगीर: १३ फर्माने.
• बादशाह शाहजहान: ५ फर्माने आणि २ निशाणे (शाहजादा असतानाची).
• बादशाह औरंगजेब (आलमगीर): ७ फर्माने आणि २ निशाणे.
• इतर: शाहजादा मुराद बक्ष आणि शाहजादा दारा शुकोह यांची महत्त्वाची निशाणे.
मुख्यतः ‘मदद-ए-माश’ (उदरनिर्वाहासाठी दिलेली जमीन) या विषयाशी संबंधित असलेली ही ४४ कागदपत्रे, तत्कालीन महसूल पद्धती आणि राजघराण्यातील शिष्टाचार उलगडून दाखवतात. प्रत्येक कागदपत्रासोबत दिलेल्या संदर्भाच्या टीपा आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे हा ग्रंथ इतिहासप्रेमींसाठी एक संग्रही ठेवा ठरेल यात शंका नाही.